พระมหาพิชัยราชรถ ยานพาหนะในพระราชพิธีสำคัญของไทย

พระมหาพิชัยราชรถ คือยานพาหนะประเภทราชรถถูกใช้เฉพาะในพระราชพิธีที่สำคัญของไทยราชรถนี้ถูกสร้างขึ้นตั้งแต่สมัยกรุงรัตนโกสินทร์ตอนต้นโดยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช รัชกาลที่ 1 โปรดเกล้าฯ ให้สร้างขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2338

สำหรับพระราชรถนี้ได้รับการออกแบบและสร้างขึ้นอย่างวิจิตรบรรจงมากโดยมีขนาดกว้าง 4.85 เมตร, ยาววัดจากต้นขบวนจนถึงงอนรถ 18 เมตร,สูง 11.20 เมตร น้ำหนัก 13.70 ตัน สำหรับราชรถนี้ตามหลักฐานทางประวัติศาสตร์นั้นระบุว่าถูกสร้างขึ้นมาตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยาแล้วเพื่อใช้ประกอบพระราชพิธีโบราณโดยพระมหาราชรถถูกใช้เฉพาะพระราชพิธีอันเชิญสมเด็จพระปฐมบรมมหาชนกออกถวายพระเพลิง ณ พระเมรุท้องสนามหลวงเมื่อปี พ.ศ. 2339 หลังจากนี้จึงถูกใช้งานในพระราชพิธีอันเชิญพระบรมอัฐิสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและพระบรมวงศานุวงศ์นับตั้งแต่นั้นโดยครั้งเมื่อสมเด็จพระพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากรมพระเทพสุดาวดี สิ้นพระชนม์ ในปี พ.ศ. 2342 ก็ได้มีการโปรดเกล้าอันเชิญพระบรมอัฐิบนพระมหาราชรถออกพระเมรุอีกครั้งซึ่งพิธีดังกล่าวก็ถูกใช้เรื่อยๆมาจนถึงปัจจุบัน

ในพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช โดยยังคงนำพระราชรถนี้มาใช้งานและยังใช้ต่อไปในพระราชพิธีสำคัญของไทยนับตั้งแต่การสร้างได้มีการใช้ในพระราชพิธีพระบรมศพและพระศพในพระบรมวงศานุวงศ์มาแล้ว 24 ครั้งนอกจากอันเชิญพระโกศแล้ว พระมหาราชรถยังถูกใช้ประกอบพระอิสริยยศขอพระราชวงศ์ที่พระศพไม่ได้ประทับในพระโกศอีกด้วย

พระมหาพิชัยราชรถ

สำหรับพระราชรถดั้งเดิมนั้นถูกใช้ในพระราชพิธีนับตั้งแต่พระราชพิธีเชิญพระบรมโกศพระบรมอัฐิสมเด็จพระปฐมบรมมหาชนกจนถึงพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 เมื่อปี พ.ศ. 2454 ภายหลังการเชิญออกประดิษฐานพระโกศได้เริ่มมีการบูรณะปฏิสงขรณ์เพิ่มล้อเข้ามาอีก 1 ล้อเพื่อรับน้ำหนักและเพิ่มความสวยงาม ต่อมาในปี พ.ศ. 2539 ในงานพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี ได้มีการบูรณะปฏิสังขรณ์โครงสร้างครั้งใหญ่โดยมีการเพิ่มความสวยงามและความยิ่งใหญ่มากขึ้นโดยยังคงโครงสร้างหลักไว้คือ ทรงบุษบกย่อมุมไม้สิบสอง หลังคาซ้อน 5 ชั้น ซึ่งได้รับการบูรณะโดยกรมสรรพาวุธทหารบกซึ่งยังคงดูแลและเก็บรักษาอันเชิญในพระราชพิธีสำคัญต่อไป

ปัจจุบันพระมหาพิชัยราชรถถูกเก็บรักษาไว้ ณ โรงราชรถ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร กรุงเทพมหานครภายใต้การดูแลของกรมศิลปากร